تداوم برخورد با شهروندان به بهانه حجاب اجباری
چهارشنبه ۲۳ مهر ۱۴۰۴- نبرد بر سر حجاب اجباری در ایران همچنان ادامه دارد. با وجود انتشار گسترده ویدئوهایی از حضور زنان بدون حجاب در خیابانها، این رفتارها بههیچوجه نشانه آزادی نیست، بلکه بازتابی از مقاومت مداوم—و اغلب پرهزینه—در برابر سلطه سرکوبگرانه حکومت بر زنان است.
یافتههای کمپین حقوق بشر ایران نشان میدهد که اجرای حجاب اجباری در واقع بهصورت پنهانتر و پیچیدهتری دگرگون شده است. از جمله:
- تعطیلی فزاینده واحدهای صنفی که به زنان بدون حجاب خدمات ارائه میدهند و پیگرد قضایی صاحبان آنها، بهویژه در شهرهای کوچک و مناطق خارج از تهران؛
- تشدید نظارت الکترونیکی و استفاده از مأموران مخفی که منجر به اعمال جریمه و تعقیب قضایی برای عدم رعایت حجاب اجباری و همچنین برگزاری تجمعات مختلط میشود.
به گفته بهار قندهاری، مدیر ارتباطات در کمپین حقوق بشر ایران،:«زنان در ایران همچنان بهدلیل اعمال حق بنیادین خود در آزادی بیان و امتناع مسالمتآمیز از تبعیت از قوانین عمیقاً تبعیضآمیز، تحت نظارت، جریمه و زندانی میشوند.»
وی افزود:«مقامات ایرانی ممکن است—دستکم در حال حاضر—از سرکوبهای علنی و خشونتآمیز علیه زنان بهدلیل “بدحجابی” خودداری کنند، اما بههیچوجه از مقابله با آزادی زنان دست نکشیدهاند؛ بلکه صرفاً تاکتیکهای خود را تغییر دادهاند.»
کمپین حقوق بشر در ایران از سازمان ملل متحد و دولتهای جهان میخواهد که همچنان خواستار لغو قوانین حجاب اجباری جمهوری اسلامی و پایاندادن به قوانین و رویههای عمیقاً سرکوبگرانه و تبعیضآمیزی شوند که بهطور مستمر زنان را تحت سلطه قرار میدهد.
تعطیلی دهها واحد صنفی، افزایش نظارت و استفاده از مأموران مخفی
بر اساس بررسیهای کمپین حقوق بشر، دستکم ۵۰ واحد صنفی—از جمله کافهها، رستورانها، تالارهای عروسی و فروشگاههای پوشاک—در ۳ ماه گذشته به بهانه «عدم رعایت حجاب» و ارائه خدمات به زنان بدون حجاب، پلمب شدهاند.
این اقدامات در شهرهایی از جمله تهران، بروجرد، کاشان، شیراز، فسا، قم، اهواز و دزفول رخ داده و با بازداشت شهروندان و صاحبان کسبوکار و تشکیل پروندههای قضایی علیه آنان همراه بوده است.
بخش عمده این موارد در شهرهای خارج از تهران رخ داده است؛ بهعنوان نمونه، دستکم ۱۰ مورد پلمب در کاشان و ۱۱ مورد در بروجرد ثبت شده که نسبت قابلتوجهی از کافهها و رستورانهای این شهرها را شامل میشود، در حالی که در تهران—با وسعت بسیار بیشتر—تنها پنج مورد گزارش شده است.
در مواردی، صاحبان کافه و مشتریان پس از پلمب واحد صنفی، بهدلیل برگزاری تجمعات «مختلط» که ناقض مقررات موسوم به عفت عمومی و حجاب اجباری تلقی میشود، بازداشت شدهاند.
اگرچه قوانین کیفری مرتبط با عدم رعایت حجاب در ایران همچنان برقرار است، شیوه اجرای آن در شهرها و مناطق مختلف متفاوت شده و در مقایسه با سالهای گذشته دگرگون بهنظر میرسد. در برخی موارد همچنان از سوی «گشت ارشاد» اجرا میشود، اما بهطور فزایندهای از طریق نظارت الکترونیکی، جریمههای مالی و پلمب واحدهای صنفی انجام میگیرد، نه از طریق مواجهه مستقیم در خیابان.
یافتههای کمپین حقوق بشر ایران همچنین نشان میدهد که اگرچه اجرای حجاب اجباری در خیابانها و بهویژه در تهران کمتر مشهود شده، اما در سایر نقاط کشور—بهویژه شهرهای کوچک—با شدت ادامه دارد و مقامات از کسبوکارهای محلی بهعنوان ابزار غیرمستقیم برای تحمیل این سیاست استفاده میکنند.
یکی از صاحبان کافه در اینباره گفته است:
«به من هشدار دادند که اگر دوباره زنی بدون حجاب در کافه دیده شود، با عواقب جدی مواجه خواهم شد.»
تعطیلی پیدرپی و دشواری کسب و کار
پس از پایان جنگ اسرائیل و ایران تا به امروز دستکم ۴۱ واحد صنفی شامل کافه ، رستوران ، تالار عروسی و بوتیک لباس در ایران به دلیل بدحجابی در شهرهای تهران، بروجرد، کاشان، شیراز، فسا، قم، دزفول پلمپ شدند. همچنین صاحبان و چند مشتری یک کافه در کیش پس از تعطیلی کافه بازداشت شدند. همچنین برای شماری از شهروندان (از جمله یک کودک) و مالکان یک باغ/تالار عروسی در شیراز به دلیل «هنجارشکنی در نوع پوشش و حجاب زنان» پرونده قضایی تشکیل شده است.
یافتههای کمپین حقوق بشر ایران نشان میدهد که این برخوردها در تهران کمرنگ شده اما در دیگر شهرها بهویژه شهرهای کوچک، همچنان وجود دارد.
گفتگو با یک صاحب کافه در شهر اندیمشک (خوزستان):
«در شهر کوچکی مثل اندیمشک اکثرا همه همدیگر را میشناسند و ما هم که کافه را باز کردیم (اواخر سال ۱۴۰۱) خیلی زود شناخته شدیم و از همان ابتدا سحتگیری برای حجاب شروع شد؛ مثلا چندین بار وقتی مشتری در کافه بود چند مامور آمدند داخل و تذکر دادند و حتی یکبار باعث جرح و بحث شد که وقتی من خواستم دخالت کنم با لحن بسیار بدی با من برخورد کردند و تهدید کردند که بار بعد اگر مشتری بیحجاب در کافه باشد بلای بدی سرم خواهد آمد.»
« از آن زمان به بعد متوجه شدم که کافه ما زیر ذره بین است و تا اینکه حدود یک سال پیش یک بعدازظهر که کافه شلوغ بود. چند نفری هم شال نداشتند، ناگهان ۳ نفر لباس شخصی با حالت بسیار خشن وارد کافه شدند و یک نفرشان با صدای بلند بر سر همه فریاد زد و گفت همه از کافه بیرون بروند. بعد هم در کافه را بست. من یک نفرشان را شناختم و از روی کفشهایشان فهمیدم که نظامی هستند.»
هر سه نفر بدون اینکه هیچ حکمی نشان بدهند پشت دخل آمدند و به من و برادرم گفتند گزارش رسیده که شما در کافه مشروب میفروشید. من هم به فردی که از قبل میشناختم گفتم به این رئیست بگو که جای اشتباهی آمدید؛ این شهر کوچک است و همه میدانند که مشروب فروشها کجا هستند. شما دنبال بهانه هستید که کافه ما را بدنام کنید چون پاتوق جوانها شده است.»
«خیلی از مشتریها بیرون کافه ایستاده بودند و منتظر بودند ببینند چه شده است و من مطمئنم که خیلیها فکر کردند اینجا محل خلاف و مواد فروشی است. در یک شهر کوچک شایعات خیلی زود در شهر پخش میشود و این تاثیر بدی در کار ما میگذارد. من مطمئن هستم که مسئولان چون نمیتوانند با دختران بدون حجاب در اماکن عمومی برخورد کنند به هر قیمتی میخواهند آن مکانها را تعطیل کنند. آنها میدانند که بهانه حجاب نمیتواند برای تعطیلی بر یک کافه یا رستوران فشار بیاورند و دنبال هر بهانه دیگری میگردند برای این کار. اکثرا هم با بهانه مشروب یا موادفروشی. نهایتا تنوانستند برای ما پروندهای تشکیل بدهند و کافه را تعطیل کنند.»
یک کافهچی در کاشان در شرح مشکلات کسب و کار و سختگیریهای موجود گفت: «کاشان شهر بسیار سنتی و مذهبی است. در سالهای اخیر ، مثلا ده سال، شکل شهر تغییرات زیادی کرده است و از آن چهره سنتی تا حد زیادی خارج شده است. یکی از دلایل مهم این تغییر باز شدن تعداد خیلی زیادی کافه و رستوران است که اکثرا در بافت قدیمی شهراست.»
در یک سال گذشته برخورد با این کافه و رستوانها خیلی به بهانه حجاب خیلی زیاد شده است. من خودم به عنوان یک زن نمیتوانم به مشتریهای دختر که حجاب ندارند تذکر بدهم ، هرچند که خود مشتریها حواسشان هست که برای ما مشکلی پیش نیاید. چند وقت پیش اما اداره اماکن به دلیل بدحجابی مشتریها کافه ما را به مدت نزدیک یک ماه تعطیل کردند. وقتی پیگیر کارم بودم متوجه شدم که اداره اماکن در گزارش مربوط به کافه ما نوشته بودند که شهروندان به دلیل اینکه ما نوشیدنی الکی سرو کردیم از ما شکایت کردهاند. در حالی که اصلا هیچ مدرکی مبنی بر این وجود نداشت و فقط به من میگفتند اینها گزارشهای مردمی است. در حالی که دلیل پلمپ شدن کافه را عدم رعایت ئونات اسلامی اعلام کرده بودند.»
چند نمونه از برخورد با کسبه به بهانه حجاب
روز ۱۳ شهریور ۱۴۰۴ قرارگاه فرهنگی اجتماعی ۱۹ دی قم اعلام کرد که در پی اقدام یک کافه در شهرک قدس برای برگزاری افتتاحیه با موسیقی زنده، رقص و پایکوبی بهصورت مختلط و انتشار کلیپ و تصاویر آن در فضای مجازی و «تشویش اذهان عمومی»، این کافه پلمب و برای متصدی آن، پرونده قضایی تشکیل شد. محمدمنان رئیسی، نماینده قم در مجلس نیز با بیان سخنانی تهدیدآمیز در این خصوص گفت: «لغو مجوز این نوع کافههای هنجارشکن، حداقل انتظار ما در قبال این افتضاح است؛ در غیر این صورت به تکلیف شرعی و انقلابی خود عمل خواهم کرد.»
۲۹ مردادما ۱۴۰۴ ماجرای کلیپ درگیری بین دو نوجوان و یک خانم محجبه در شهر فسا استان فارس خبرساز شد. دادستان عمومی و انقلاب مرکز استان فارس بعد از انتشار این فیلم، از دستگیری دو دختر نوجوان و عامل تهیه و انتشار کلیپ درگیری مقابل یک مرکز تجاری در فسا خبر داد. کافهای هم که در این مرکز تجاری بود بهدلیل تجمع، برهمزدن نظم عمومی و وقوع این اتفاق پلمب شد.
روز ۱۳ مهر ۱۴۰۴ دادستان عمومی و انقلاب جزیره کیش از بازداشت چند شهروند به دلیل آنچه “برگزاری قهوه پارتی مختلط” عنوان کرده است، خبر داد.
دادستان عمومی و انقلاب کیش در این خصوص گفت: «یکی از کافههای سطح جزیره کیش اقدام به برگزاری پارتی مختلط در فضای باز جلوی یکی از مراکز تجاری جزیره و انتشار تصاویر آن در فضای مجازی کرده بود. علی سالمیزاده مدعی شد که این رویداد “خلاف شئونات اسلامی” بوده و تصاویر آن به صورت گسترده در فضای مجازی منتشر شده بود». این مقام قضایی در ادامه افزود: به محض اطلاع از این اقدام “هنجارشکنانه و غیرقانونی”، بلافاصله دستورات قضایی جهت برخورد با عوامل دخیل در این موضوع صادر شد. در همین راستا، برگزارکنندگان “قهوه پارتی” بازداشت شدند و پرونده قضایی علیه آنها تشکیل شد.
روز ۲۴ شهریور در پی انتشار ویدیویی از رقص یک دختر نوجوان بدون حجاب اجباری در یک مراسم ویژه کودکان در باغ جنت شیراز، دادستان این شهر اعلام کرد که این نوجوان به همراه عوامل برگزاری مراسم و برخی حاضران، احضار و تحت پیگرد قضایی قرار گرفتند.
دادستان شیراز در این خصوص گفت: یکی از افراد تماشاچی که کمتر از ۱۸ سال سن داشته بدون هماهنگی قبلی بر روی صحنه اجرای مراسم حاضر شد.
کامران میرحاجی، رقص این نوجوان بر روی صحنه را «نامتعارف» و «خلاف شئون اخلاقی» توصیف کرد و گفت که برخی افراد حاضر نیز با تهیه فیلم، آن را بهطور گسترده منتشر کردند.
به گفته وی، با انتشار این فیلم در فضای مجازی تمامی عوامل در صحنه و تمام دست اندرکاران «هنجارشکنی» به دادسرا احضار و تحقیقات در خصوص این پرونده ادامه دارد.
واکنش مقامهای حکومتی
روز ۱۸ شهریور رئیس پلیس نظارت بر اماکن عمومی استان قم اعلام کرد که مطابق مصوبه شورای تامین امنیت استان، از این پس هیچگونه مجوزی تحت عنوان “کافه” در قم صادر نخواهد شد. به گفته وی، این امر تنها با تغییر رسته صنفی امکان پذیر است.
رئیس پلیس نظارت بر اماکن عمومی استان قم در این خصوص گفت: با توجه به موضوع پلمب یک کافه در پی برگزاری مراسم افتتاحیه، مطابق مصوبه شورای تامین امنیت استان از این پس هیچگونه مجوزی تحت عنوان “کافه” در این شهر صادر نخواهد شد و این امر تنها با تغییر رسته صنفی امکان پذیر است.
روز ۱۶ مهر ۱۴۰۴ سرهنگ علی رفیعی رئیس پلیس نظارت بر اماکن عمومی فرماندهی انتظامی تهران از رصد نامحسوس این پلیس در کافه و رستورانهای پایتخت و برخورد با اقدامات مغایر با قوانین و شئونات اسلامی خبر داد.
او درباره نحوه رصد و برخورد با رستورانها و کافههایی که اقدامات مغایر با قوانین و شئونات اسلامی انجام میدهند گفت: «علاوه بر اقدامات میدانی مأموران پلیس، منابع نامحسوسی نیز فعالیت دارند که در صورت مشاهده هرگونه رفتار یا اقدام مغایر با قوانین و شئونات، موضوع را فوراً به پلیس نظارت عمومی اطلاع میدهند».
نظارت هدفمند و تسلیح فناوری برای اجرای قوانین حجاب اجباری
نظارت الکترونیکی بر زنان در اماکن عمومی، واحدهای صنفی و تجمعات، به یکی از ارکان اصلی راهبرد حکومت برای اجرای حجاب اجباری و سایر مؤلفههای موسوم به «قوانین عفاف و حجاب» تبدیل شده است.
برای نمونه، گزارشی از «فیلترواچ» که در تاریخ ۲۸ فروردین ۱۴۰۴ (۱۷ آوریل ۲۰۲۵) منتشر شد، به استفاده نظاممند از فناوریهای پیشرفته نظارتی در استان اصفهان برای اجرای مقررات حجاب اجباری اشاره میکند—آن هم در حالی که مقامات دولتی مدعی عدم اجرای قانون جدید عفاف و حجاب بودهاند.
بر اساس این گزارش، این عملیات ترکیبی از ابزارها و روشهای زیر را شامل میشود:
استفاده از دستگاههای IMSI-Catcher Stingray برای ردیابی تلفنهای همراه و جمعآوری اطلاعات شناسایی سیمکارت و دستگاه (IMSI/IMEI)؛ این تجهیزات بهصورت قابلحمل، خودرویی و ثابت در معابر، خیابانها و نقاط کلیدی مستقر میشوند؛
بهرهگیری از کارتخوانهای غیرتماسی برای استخراج اطلاعات هویتی شهروندان از کارتهای ملی هوشمند در فاصله بسیار نزدیک؛
استفاده از دوربینهای نظارت شهری تحت کنترل پلیس و واحدهای سایبری برای شناسایی زنان بهدلیل عدم رعایت پوشش، و ارسال موقعیت آنان به مأموران میدانی.
مطابق این گزارش، دادههای حاصل از این ابزارها به پایگاههای اطلاعاتی دولتی و اپراتورهای مخابراتی متصل شده و برای شناسایی افراد و حتی اعضای خانواده آنان مورد استفاده قرار میگیرد. در ادامه، پیامکهای تهدیدآمیز از سوی نهاد موسوم به «ستاد امر به معروف و نهی از منکر» برای این افراد ارسال میشود. به گفته مقامات، دهها هزار پیام هشدار در این چارچوب به زنان ارسال شده و آنان را به رعایت حجاب اجباری ملزم کرده است.
مصاحبههای انجامشده با نزدیک به ۲۰ نفر از افراد تحت تأثیر این سیاستها نشان میدهد که این نظام نظارتی با هماهنگی میان نهادهای انتظامی، قضایی، امنیتی و فرهنگی اجرا میشود. این گزارش تأکید میکند که نمونه استان اصفهان بیانگر روندی نگرانکننده است که در آن فناوری به ابزاری برای سرکوب آزادیهای مدنی در ایران تبدیل شده است.
بهار قندهاری، مدیر ارتباطات کمپین حقوق بشر ایران، در اینباره گفت:«زنان و دختران در ایران، با وجود خطرات آشکار مجازات و اقدامات تلافیجویانه از سوی حکومت، همچنان از رعایت حجاب اجباری در اماکن عمومی خودداری میکنند. این کنشهای روزمره مقاومت، بازتاب یک تحول فرهنگی گستردهتر در ایران است.»
